Bảo trì động cơ điện và xử lý chạy yếu, kêu to, nóng máy

Trả lời ngắn: Bảo trì động cơ điện gồm ba việc: nghe tiếng kêu và kiểm tra rung để phát hiện vòng bi mòn, vệ sinh cánh tản nhiệt và vỏ motor, kiểm tra hộp đấu dây, dây điện và chân đế. Động cơ chạy yếu thường do chọn sai công suất hoặc số cực, điện áp thấp hay tải nặng hơn thiết kế; kêu to thường do vòng bi mòn, lắp lệch tâm hoặc chân đế lỏng; nóng máy thường do chạy quá tải hoặc bụi bám làm tản nhiệt kém.

1. Kiểm tra vòng bi qua tiếng kêu và rung

Vòng bi là bộ phận cần nghe và sờ kiểm tra đầu tiên. Một động cơ đang chạy tốt thì tiếng kêu đều và êm, không có tiếng rít hay tiếng lạch cạch xen vào. Khi vòng bi bắt đầu mòn, tiếng kêu đổi khác: máy kêu to hơn bình thường, tiếng kêu không đều, lúc to lúc nhỏ, hoặc xuất hiện tiếng rít kéo dài. Người vận hành nên ghi nhớ tiếng kêu bình thường của máy để so sánh.

Ngoài tiếng kêu, độ rung cũng là dấu hiệu quan trọng. Đặt tay lên vỏ motor khi máy đang chạy: rung đều nhẹ là bình thường, rung mạnh, rung giật hay rung tăng dần là dấu hiệu cần kiểm tra. Khi máy rung bất thường, dừng máy, kiểm tra chân đế và bu lông có lỏng không, rồi mới xem tới vòng bi. Thay vòng bi khi tiếng kêu to không hết sau khi kiểm tra chân đế, rung mạnh kéo dài, hoặc vòng bi quay nặng và có độ rơ; nên giao cho kỹ thuật thay.

2. Vệ sinh cánh tản nhiệt, vỏ motor, chân đế và bu lông

Cánh tản nhiệt và vỏ motor là đường thoát nhiệt chính của động cơ điện. Bụi bám dày trên cánh tản nhiệt làm gió không luồn qua được, nhiệt giữ lại trong vỏ và máy nóng dần lên dù tải không đổi. Vì vậy vệ sinh cánh tản nhiệt là hạng mục không thể bỏ qua. Cách vệ sinh đúng là thổi bụi bằng khí nén vào các khe tản nhiệt, lau sạch vỏ motor. Không xịt nước trực tiếp vào motor, vì nước lọt vào trong sẽ gây chạm chập và rỉ sét. Motor ở nơi bụi nhiều hay ẩm ướt cần vệ sinh thường xuyên hơn.

Chân đế và bu lông giữ motor cố định với bệ máy. Bu lông lỏng làm motor rung, rung làm lệch tâm trục, lệch tâm lại làm vòng bi mòn nhanh và máy kêu to. Khi kiểm tra, siết lại bu lông chân đế đã lỏng, đồng thời kiểm tra mặt bệ và đệm chân đế. Động cơ chân đế B3 như động cơ điện YE2-160L-4 15 kW và động cơ điện YE2-180L-4 22 kW đều là khung gang, 4 cực, quay 1450 vòng một phút, nên việc bắt chặt chân đế càng quan trọng.

3. Kiểm tra hộp đấu dây, dây điện, điểm tiếp xúc và lịch bảo trì theo giờ chạy

Hộp đấu dây là nơi điện vào motor, vì vậy điểm tiếp xúc lỏng trong hộp đấu dây là nguyên nhân thường gặp của nhiều sự cố: máy chạy chập chờn, chạy yếu, nóng đầu dây hay nặng hơn là cháy đầu nối. Khi kiểm tra, mở nắp hộp đấu dây sau khi đã ngắt điện, siết lại các ốc tiếp xúc đã lỏng, kiểm tra dây điện có nứt vỏ hay gãy lõi không. Dây qua nơi ẩm ướt cần kiểm tra kỹ hơn, vì vỏ nứt sẽ hút ẩm và gây rò điện.

Động cơ 1 pha chạy điện 220V/50Hz như động cơ điện 1 pha ML100L-2 3 kW và động cơ điện 1 pha ML112-2 4 kW, cả hai đều là 2 cực, quay 2850 vòng một phút. Với nhóm này, điểm tiếp xúc càng cần chắc chắn. Động cơ 3 pha chạy điện 380V/50Hz như YE2-225S-4 37 kW, 4 cực, quay 1450 vòng một phút, chân đế B3, khung gang, thì kiểm tra đủ ba pha, vì mất một pha làm máy chạy yếu và nóng rất nhanh. Bảo trì theo giờ chạy thực tế và môi trường: máy chạy liên tục và máy ở nơi bụi hay ẩm cần kiểm tra thường xuyên hơn.

4. Động cơ điện chạy yếu và kêu to: nguyên nhân thường gặp

Động cơ chạy yếu là máy vẫn quay nhưng không đủ lực kéo tải: máy lên tải chậm, quay chậm hơn khi có tải, hoặc dừng hẳn khi tải nặng lên. Nguyên nhân đầu tiên là chọn sai công suất hoặc sai số cực ngay từ đầu. Chọn công suất nhỏ hơn tải cần thì motor phải gồng tải. Chọn sai số cực cũng làm máy chạy sai tốc độ cần: máy cần 1450 vòng một phút mà lắp model 2 cực quay 2850 vòng một phút thì máy chạy yếu khi vào tải.

Nguyên nhân thứ hai là điện áp thấp hơn điện áp danh định. Động cơ 3 pha cần đủ 380V, động cơ 1 pha cần đủ 220V. Điện áp thấp làm mô-men kéo giảm, máy chạy yếu và nóng hơn bình thường. Dây nguồn quá dài hay quá nhỏ cũng làm điện áp tới motor bị sụt. Nguyên nhân thứ ba là tải nặng hơn thiết kế: máy kéo thêm tải mới hoặc bị kẹt làm tải tăng đột ngột. Cách xử lý là giảm tải về đúng thiết kế hoặc đổi model công suất lớn hơn.

Động cơ kêu to có ba nguyên nhân chính. Thứ nhất là vòng bi mòn: tiếng kêu to, không đều, tăng dần theo thời gian, và thường đi kèm rung mạnh. Thứ hai là lắp lệch tâm: trục motor và trục máy kéo không thẳng hàng. Thứ ba là chân đế lỏng: bu lông lỏng làm motor rung và kêu to, nhưng xử lý đơn giản nhất, chỉ cần siết chặt lại bu lông và kiểm tra mặt bệ. Bài lắp đặt động cơ điện hướng dẫn lắp đúng ngay từ đầu.

5. Động cơ nóng máy và không khởi động: xử lý thế nào

Động cơ nóng máy có ba nguyên nhân chính. Thứ nhất là chạy quá tải: tải nặng hơn thiết kế làm motor phải kéo quá sức, dòng điện tăng và nhiệt tăng theo. Thứ hai là tản nhiệt kém do bụi bám: cánh tản nhiệt phủ đầy bụi làm nhiệt không thoát được, máy nóng dần dù tải không đổi; vệ sinh như mục 2 rồi chạy thử lại. Thứ ba là chạy non tải kéo dài: motor quá lớn so với tải, ví dụ tải chỉ cần 37 kW mà chọn model 90 kW. Bài này không đưa con số nhiệt độ cụ thể.

Động cơ không khởi động thì kiểm tra theo thứ tự từ ngoài vào trong. Trước hết kiểm tra nguồn điện: aptomat có bị nhảy không, điện áp có đủ không, cầu chì và dây nguồn có đứt không. Tiếp theo kiểm tra hộp đấu dây sau khi ngắt điện, siết lại điểm tiếp xúc lỏng. Nếu nguồn điện đủ, đấu dây chắc chắn mà máy vẫn không khởi động, hoặc máy chỉ rung nhẹ rồi đứng yên, thì dừng lại và gọi kỹ thuật, không cố khởi động nhiều lần liên tiếp. Nguyên nhân bên trong cần kỹ thuật kiểm tra trực tiếp mới kết luận được.

Model lớn nhất dòng là YE3-355M-4 250 kW, 1495 vòng một phút, mô-men 1597 N·m, cấp IE3. Dòng YBE4 là cấp IE4, 2 cực, IP55, F, chân đế B3/B5/B35, chống cháy nổ Ex d IIB T4 Gb, tốc độ 2890 vòng một phút ở 1,5 kW, 2915 ở 4 kW, 2925 ở 5,5 kW và 7,5 kW. Model 912 quay 1395 vòng một phút, IP55, F, khung 80M2 gang, chân đế B3, trọng lượng chưa công bố. Toàn dòng có 34 model, công suất 0,37–250 kW, bảo hành 12 tháng.

6. Câu hỏi thường gặp

Động cơ kêu to thì thay vòng bi ngay hay kiểm tra chân đế trước?

Kiểm tra chân đế và bu lông trước, vì siết chặt chân đế lỏng xử lý được nhiều trường hợp kêu to do rung. Nếu tiếng kêu vẫn không hết và rung vẫn mạnh thì vòng bi mòn là nguyên nhân nhiều khả năng nhất, nên gọi kỹ thuật kiểm tra để thay.

Vì sao motor chạy yếu dù công suất ghi trên tem đủ lớn?

Có ba khả năng: điện áp thấp hơn điện áp danh định, tải nặng hơn thiết kế ban đầu, hoặc chọn sai số cực nên tốc độ không khớp với máy cần. Ví dụ máy cần 1450 vòng một phút mà lắp model 2 cực quay 2850 vòng một phút thì máy chạy yếu khi vào tải. Kiểm tra điện áp, tải thực tế và tốc độ trên tem trước.

Motor nóng máy thì có nên tưới nước làm mát không?

Không nên. Tưới nước vào motor đang nóng làm nước lọt vào hộp đấu dây và vào trong vỏ, gây chạm chập và rỉ sét. Cách đúng là dừng máy, để máy nguội tự nhiên, vệ sinh cánh tản nhiệt rồi chạy thử lại. Nếu máy vẫn nóng nhanh kèm mùi khét hay tiếng kêu lạ thì gọi kỹ thuật, không chạy tiếp.

Khi nào tự xử lý được, khi nào phải gọi kỹ thuật?

Tự xử lý được các việc ngoài vỏ máy: vệ sinh cánh tản nhiệt, siết bu lông chân đế, siết điểm tiếp xúc trong hộp đấu dây sau khi ngắt điện, kiểm tra nguồn điện. Gọi kỹ thuật khi gặp dấu hiệu bên trong máy: vòng bi rơ nặng, dây cháy hay hộp đấu dây có mùi khét, vỏ motor nứt, máy không khởi động dù nguồn điện và đấu dây đã chắc chắn. Khu vực lắp đặt và hỗ trợ kỹ thuật gồm TP.HCM, Bình Dương, Long An và Đồng Nai.

Mở trang danh mục động cơ điện để đối chiếu đủ 34 model, công suất 0,37–250 kW, bảo hành 12 tháng.